CBSE Class 12 Sanskrit Elective 2026 Question Paper with Solution PDF

Concept:
The statement “विद्ययामृतमश्नुते” means “Through knowledge, one attains immortality.” It highlights the importance of knowledge in attaining eternal value and liberation.

Step 1: {\color{redMeaning of the phrase.

विद्या = knowledge
अमृतम् = immortality / eternal bliss
अश्नुते = attains or enjoys


Thus, the sentence means that knowledge leads a person to immortality or higher spiritual attainment.

Step 2: {\color{redIdentifying the subject.
The one who possesses knowledge (विद्यावान् / विद्वान्) is the one who attains immortality.

Conclusion:
Therefore, according to the passage, a knowledgeable person (विद्वान्) attains immortality. Quick Tip: “विद्ययामृतमश्नुते” इत्यस्य अर्थः — विद्वान् एव अमृतत्वं प्राप्नोति।

Concept:
शुकनासोपदेशः बाणभट्टस्य कादम्बरीग्रन्थात् गृहीतः प्रसिद्धः उपदेशात्मकः अंशः अस्ति। अस्मिन् शुकनासः चन्द्रपीडं राजधर्मे, आचरणे, विनये च शिक्षयति।

Step 1: {\color{redलक्ष्मीमदस्य अर्थः।

लक्ष्मी = धन, ऐश्वर्य
मदः = अहंकारः

अतः लक्ष्मीमदः धनसम्पत्त्या उत्पन्नः अहंकारः इति अर्थः।

Step 2: {\color{redशुकनासस्य मतम्।
शुकनासः वदति यत् लक्ष्मीमदः मनुष्यस्य बुद्धिं नाशयति। सः मोहं जनयति, विवेकं हरति, पतनस्य कारणं भवति।

Step 3: {\color{redतस्य स्वरूपम्।
लक्ष्मीमदः —

अन्धकारवत् बुद्धिनाशकः
मोहकारकः
विनाशहेतुः


Conclusion:
अतः शुकनासोपदेशे लक्ष्मीमदः मोहकारकः, बुद्धिनाशकः, विनाशकारकश्च इति वर्णितः। Quick Tip: शुकनासोपदेशे लक्ष्मीमदः धनजनितः अहंकारः, यः मोहं जनयति तथा विनाशस्य कारणं भवति।

Concept:
रघुकौत्ससंवादः कालिदासस्य रघुवंशम् इत्यस्मात् गृहीतः प्रसिद्धः प्रसंगः अस्ति। अस्मिन् कौत्सः नाम शिष्यः गुरवे दक्षिणां दातुम् इच्छति।

Step 1: {\color{redकौत्सस्य स्थितिः।
कौत्सः वरतन्तोः शिष्यः आसीत्। शिक्षां समाप्त्य सः गुरवे दक्षिणां दातुम् इच्छति स्म।

Step 2: {\color{redगुरोः आज्ञा।
गुरुः तम् उक्तवान् यत् चतुर्दश कोटि सुवर्णमुद्राः गुरुदक्षिणारूपेण दातव्याः।

Step 3: {\color{redकस्य समीपं गच्छति?
एतादृशीं दक्षिणां दातुं कौत्सः धनार्थं महादानी राजानं रघुं प्रति गच्छति।

Conclusion:
अतः रघुकौत्ससंवादे कौत्सः गुरुदक्षिणां दातुं रघुं गच्छति। Quick Tip: रघुकौत्ससंवादे कौत्सः गुरुदक्षिणार्थं महादानी राजानं रघुं गच्छति।

Concept:
कर्मगौरवम् इति पाठे कर्मस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। अत्र गीता-वाक्यस्य भावः अपि दृश्यते — “कर्मण्येवाधिकारस्ते” इति।

Step 1: {\color{redपाठस्य मुख्यभावः।
अस्य पाठस्य मुख्यः सन्देशः अस्ति यत् मनुष्यः स्वकर्तव्यं सम्यक् आचरितुम् अर्हति। कर्म एव जीवनस्य आधारः इति प्रतिपाद्यते।

Step 2: {\color{redअधिकारस्य विषयः।
अत्र उक्तं यत् मनुष्यस्य अधिकारः केवलं कर्मणि अस्ति, न तु फलप्राप्तौ। फलम् ईश्वराधीनं भवति।

Step 3: {\color{redतात्पर्यम्।
मनुष्यः निष्कामभावेन स्वकर्तव्यं कुर्यात्। कर्मसु लग्नता एव जीवनस्य गौरवम् इति बोध्यते।

Conclusion:
अतः कर्मगौरवम् इति पाठाधारेण मनुष्यस्य एव कर्मणि अधिकारः अस्ति। Quick Tip: “कर्मण्येवाधिकारस्ते” इति भावः — मनुष्यस्य अधिकारः कर्मणि एव, न तु फलस्य।

Concept:
विसर्गसन्धिः तदा भवति यदा विसर्गः (ः) परवर्णेन सह मिलित्वा रूपपरिवर्तनं करोति। अत्र स्वरारम्भे विशेषः नियमः अस्ति।

Step 1: {\color{redपदविचारः।

रामः = विसर्गान्तः शब्दः
अपि = अकारादिः शब्दः


Step 2: {\color{redविसर्गसन्धेः नियमः।
यदा विसर्गस्य परे अकारादिः स्वरः भवति, तदा विसर्गः ओकारे परिणमति तथा अवग्रहः (ऽ) प्रयुज्यते।

Step 3: {\color{redसन्धिरूपम्।
रामः + अपि \(\Rightarrow\) रामोऽपि

Conclusion:
अतः विसर्गसन्धेः परिणामः — रामोऽपि। Quick Tip: विसर्गस्य परे अकारादिः स्वरः आगच्छति चेत् — ः → ओ तथा अवग्रहः भवति (रामोऽपि)।

Concept:
समासः नाम द्वयोः वा अधिकानां पदानां संक्षिप्तरूपेण प्रयोगः। समासविग्रहः तस्य विस्तृतरूपं भवति।

Step 1: {\color{redपदविश्लेषणम्।
'प्रतिदिनम्' इति पदं द्वाभ्यां पदाभ्यां निर्मितम् —

प्रति = प्रत्येकम् / हरः
दिनम् = दिवसः


Step 2: {\color{redसमासविग्रहः।
अस्य विस्तृतरूपम् — प्रति दिनम्
अर्थः — प्रत्येकं दिनम् (every day)

Step 3: {\color{redसमासप्रकारः।
अयं अव्ययीभावसमासः अस्ति, यतः 'प्रति' इति अव्ययम् प्रधानं भवति।

Conclusion:
अतः 'प्रतिदिनम्' इति पदस्य समासविग्रहः — प्रति दिनम्। Quick Tip: 'प्रतिदिनम्' = प्रति + दिनम् → अव्ययीभावसमासः (अर्थः — प्रत्येकं दिनम्)।

Concept:
धातुभ्यः कृदन्तनिर्माणे विविधाः प्रत्ययाः प्रयुज्यन्ते। 'तुमुन्' प्रत्ययः क्रियायाः उद्देश्यं (infinitive form) दर्शयति, यथा — कर्तुं, गन्तुं, भोक्तुम्।

Step 1: {\color{redपदविश्लेषणम्।
गन्तुम् = गम् (धातुः) + तुमुन् (प्रत्ययः)

Step 2: {\color{redतुमुन्-प्रत्ययस्य प्रयोगः।
तुमुन् प्रत्ययः प्रयुज्यते —

कर्तव्यस्य उद्देश्यं दर्शयितुम्
“to do something” इत्यर्थे
उदाहरणम् — पठितुम्, द्रष्टुम्, कर्तुम्


Step 3: {\color{redअत्र प्रयोगः।
गम् + तुमुन् → गन्तुम्
अर्थः — गमनार्थम् / to go

Conclusion:
अतः 'गन्तुम्' इति पदे तुमुन् प्रत्ययः प्रयुक्तः। Quick Tip: धातुः + तुमुन् → infinitive रूपम् (कर्तुम्, गन्तुम्, द्रष्टुम्)।

Concept:
संस्कृतसाहित्ये ‘आदिकवि’ इति पदेन प्रथमः महान् कविः निर्दिश्यते, यस्य काव्यरचना काव्यपरम्परायाः आरम्भं कृतवती।

Step 1: {\color{redवाल्मीकेः परिचयः।
महर्षिः वाल्मीकिः संस्कृतसाहित्यस्य प्रख्यातः ऋषिः कविः च। सः रामायणमहाकाव्यस्य रचयिता अस्ति।

Step 2: {\color{redआदिकवित्वस्य कारणम्।
वाल्मीकिना रचितं रामायणम् संस्कृतस्य प्रथमं महाकाव्यम् इति मन्यते।
कथ्यते यत् करुणारसोत्पत्त्या प्रथमः श्लोकः तेन निर्मितः।

Step 3: {\color{redपरम्परायाः मान्यता।
संस्कृतपरम्परायां वाल्मीकिरेव काव्यपरम्परायाः आदिः इति स्वीकृतम्। अतः सः आदिकविः इति प्रसिद्धः।

Conclusion:
अतः वाल्मीकिः आदिकविः कथ्यते। Quick Tip: रामायणस्य रचयिता महर्षिः वाल्मीकिः संस्कृतसाहित्ये आदिकविः इति प्रसिद्धः।